Âşık Şenlik

Âşık Şenlik, 19. yüzyıl Türk saz şiirinin önde gelen temsilcilerinden biridir. Asıl adı Hasan olan şair, halk arasında âşıklık geleneğinin hem icracısı hem de sözcüsü olarak yer edinmiş; doğduğu Çıldır yöresinden başlayarak Kafkasya ve Doğu Anadolu'nun geniş bir coğrafyasında tanınmıştır. Edebiyatımızda döneminin siyasi ve toplumsal çalkantıları içinde halkın duygularını dile getiren bir ozan olarak anılır.

Şair, 1850 yılında Çıldır'ın Suhara köyünde dünyaya gelmiştir. Türklerin Terekeme boyuna mensuptur. Gençlik yıllarında, on dokuz yaşındayken Ahılkelekli Âşık Nuri'den saz çalmayı öğrenmiş; böylece geleneğin ustalarından biri olma yolunda ilk adımı atmıştır. Hayatının önemli bir bölümü gezginlikle geçmiş, Kars, Ahıska, Borçalı, Erzurum, Tiflis, Gürü ve Revan gibi merkezleri dolaşarak çağının öteki saz şairleriyle karşılaşmalar yapmıştır. Bu yolculuklar hem ustalığını pekiştirmiş hem de onu geniş bir dinleyici çevresiyle buluşturmuştur.

Âşık Şenlik'in ölümü de hayatı kadar çarpıcıdır. 1913'teki Revan yolculuğu dönüşünde, oradaki rakip saz şairlerinin kıskançlığı yüzünden yemeğine zehir katıldığı rivayet edilir. Memleketi Çıldır'a ulaşamadan Arpaçay ilçesinde vefat etmiştir. Bu anlatı, âşıklık geleneğinin rekabetçi dünyasını ve şairin dönemindeki etkisini göstermesi bakımından dikkat çeker; ancak ölüm koşullarına dair ayrıntılar rivayet düzeyinde kalmaktadır.

Sanatı bakımından Âşık Şenlik, halk şiirinin saz eşliğinde icra edilen biçimlerine bağlı kalmıştır. Şiirlerinde koşma ve koçaklama gibi âşık edebiyatının yaygın nazım biçimleri görülür; hece vezniyle, sade ve anlaşılır bir halk diliyle söylemiştir. Temalarında yiğitlik, yurt savunması, aşk ve toplumsal duyarlılık öne çıkar. Özellikle 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı sırasında halk-toplum önderliği yapmış ve ünlü "93 Koçaklaması"nı bu dönemde söylemiştir. Bu şiirdeki "can sağ iken yurt vermeyiz düşmana" dizesi, dönemin yurt savunması anlayışının neredeyse veciz bir ifadesi hâline gelmiştir. Onun şiirinde Köroğlu, Dadaloğlu ve Karacaoğlan'ın yanı sıra Azerbaycan sahasının saz şairlerinden Hasta Hasan'ın etkisi sezilir.

Şairin mirası yalnızca şiirleriyle sınırlı değildir. Yaklaşık 180 şiiri bulunduğu belirtilir; ayrıca Selman Bey, Latif Şah ve Sevdakar Şah gibi halk hikâyeleri de onun adıyla anılır. Bu hikâyeler, âşıklık geleneğinin anlatı yönünü temsil etmesi bakımından önemlidir. Şenlik'in beslendiği kaynaklar arasında yöre saz şairlerinden âşık meclislerinde dinledikleri, yöredeki sohbetler ve okunan cönk kitapları sayılır. Bu yönüyle eseri, sözlü geleneğin kuşaktan kuşağa aktarılmasında bir köprü işlevi görür.

Âşık Şenlik, kendi çağında ve kendisinden sonra gelen pek çok saz şairi üzerinde etkili olmuştur. Hem Çıldır yöresinde hem de Kafkasya'nın Türkçe konuşulan bölgelerinde tanınan bir usta olarak anılır; koçaklamaları ve hikâyeleri, âşık edebiyatının canlı bir parçası olarak yaşamaya devam etmektedir. Onu değerlendirirken tarihî bilgiyle sözlü rivayeti ayırmak gerekir; zira hayatının ayrıntıları büyük ölçüde geleneğin aktardığı anlatılara dayanır.