III. Selim

III. Selim, Osmanlı İmparatorluğu'nun yirmi sekizinci padişahı ve divan edebiyatındaki İlhamî mahlasıyla tanınan bir şairdir. Saltanatı, imparatorluğun askerî ve idari yapısında köklü yenileşme girişimlerine sahne olması bakımından tarihî önem taşır; edebiyat tarihi açısından ise padişah kimliğiyle divan şiiri geleneği içinde şiirler kaleme almış bir hükümdar-şair olarak yer alır. Saray çevresinde yetişen ve nazım sanatına yakınlık duyan padişahlar zincirinin bir halkası olarak değerlendirilir.

24 Aralık 1761'de, babası III. Mustafa'nın saltanatı sırasında dünyaya geldi. Babası 1774'te öldüğünde henüz çocuk yaşta olduğundan tahta amcası I. Abdülhamid geçti. Amcası, kendisinden önceki padişahların aksine ona iyi davrandı ve şehzadeliği boyunca kafes hayatı yaşamasına rağmen nitelikli bir eğitim almasını sağladı. Bu dönemde müzik ve edebiyatla ilgilendi; Fransa kralı XVI. Louis ile mektuplaştı. Tahta çıkmadan önce devletin köklü bir yapısal değişime ihtiyaç duyduğu kanaatine vardı. I. Abdülhamid'in 1789'da ölümüyle, Fransız İhtilali'nin hemen eşiğinde padişah oldu.

Saltanatının ilk yılları, Osmanlı'nın hem Avusturya hem de Rusya ile sürdürdüğü savaşlarla geçti. Başarısızlıkla sonuçlanan bu savaşlar 1792'de Avusturya ile yapılan Ziştovi ve Rusya ile yapılan Yaş antlaşmalarıyla sona erdi. Bu tecrübe, onun yenileşme yönündeki düşüncelerini pekiştirdi; ancak biyografisinin ayrıntıları bu yazının sınırlarını aşan askerî ve siyasi olaylarla örülüdür. Edebiyat tarihi bakımından asıl ilgi çekici yönü, devlet işlerinin yoğunluğu içinde şiirle de meşgul olmasıdır.

İlhamî mahlasıyla yazdığı şiirler, divan şiirinin klasik kalıpları içinde şekillenir. Nazım biçimleri, vezin ve dil bakımından dönemin divan geleneğine bağlı kalır; aruz ölçüsüyle yazılmış, süslü ve sanatlı bir söyleyişin izlerini taşıyan manzumeler kaleme almıştır. Temalarında dinî ve tasavvufi duyuş, na't türüne duyulan ilgi ve klasik mazmun dünyası öne çıkar. Şiirlerinde padişah kimliğinden çok, gelenek içinde yetişmiş bir şairin sesi duyulur.

Başlıca manzumeleri arasında na't türüne ait şiirleri ve "N'ola Fahr Etse Yazarken Hâme Na't u Midhatin" dizesiyle bilinen manzumesi sayılabilir. Bu türden örnekler, onun edebî yöneliminin dinî-hamasî ve methiyeye dayalı divan şiiri çizgisinde olduğunu gösterir. Şiirlerinin sayısı ve yayım durumu hakkında burada ayrıntıya girilmemesi, eldeki bilginin sınırlılığındandır.

Etkisi ve mirası iki katmanlıdır. Siyasi tarihte yenileşme girişimleriyle anılan bir padişah; edebiyat tarihinde ise İlhamî mahlasıyla divan şiiri geleneğine katkıda bulunmuş bir hükümdar-şair olarak hatırlanır. Padişahların şiirle ilgilenmesi, saray çevresinde edebî üretimin sürekliliğine işaret eder; III. Selim de bu çizginin bir temsilcisi olarak anılır. Eserlerinin edebiyat araştırmalarındaki yeri, daha çok divan şiiri tarihi ve padişah şairler bağlamında değerlendirilir.