Rifat Bey

Oktay Rifat, modern Türk şiirinin kurucu kuşağı içinde yer alan, şiirin yanı sıra oyun ve roman alanlarında da eserler vermiş bir yazardır. Türk edebiyatı tarihinde adı en çok Orhan Veli Kanık ve Melih Cevdet Anday'la birlikte anılır; bu üç şair, 1930'ların sonunda şiirde yerleşik ölçü ve söyleyiş kalıplarına karşı çıkan Garip hareketini başlatmıştır. Oktay Rifat'ın yazarlığı tek bir döneme sığmaz: Garip yıllarındaki gündelik dili ve sıradan insanı öne çıkaran tavrı, 1950'li yıllardan sonra yerini daha kapalı, imgeleri yoğunlaşmış bir şiire bırakmıştır. Bu ikinci dönemde İkinci Yeni olarak adlandırılan akıma yakın bir çizgiye yönelmiştir.

1914 yılında Trabzon'da dünyaya gelmiştir. Babası, o sırada Trabzon valisi olan şair ve dilbilimci Samih Rifat'tır; Samih Rifat, Türk Dil Kurumu'nun ilk başkanlığını yapmış bir isimdir. Annesi Münevver Hanım'dır. Oktay Rifat, sanatçı ve yazar bakımından zengin bir aile ortamında büyümüştür. Soyadı Kanunu'ndan sonra, 1932'de vefat eden babasının adını soyadı olarak kullanmayı tercih etmiş, resmî kayıtlarda soyadı Rifat olarak geçmiştir. Kaynaklarda zaman zaman farklı bir soyadıyla anılması ise kendisinin benimsemediği bir kullanımdan kaynaklanır.

Şiire lise yıllarında başlamış, ilk şiirlerini o dönemde yayımlamıştır. Ankara'da başladığı yükseköğrenimini Fransa'da sürdürmüş, döndükten sonra devlet hizmetinde çalışmış; çeşitli kurumlarda memurluk ve çevirmenlik yapmış, bir dönem avukatlık da üstlenmiştir. Bu meslekî çizgi, onun edebiyat dışı bir hayat sürdürdüğü izlenimini vermemelidir; şiir, oyun ve roman çalışmalarını hayatı boyunca sürdürmüştür. 1988'de İstanbul'da vefat etmiştir.

Sanatının ilk evresinde ölçü ve uyak düzenini reddeden, serbest vezinle yazan, gündelik konuşma dilini ve sıradan insanın dünyasını şiire taşıyan bir tutum benimsemiştir. Garip şairleri için şiir, yüceltilmiş bir duygu alanı değil, hayatın kendisiydi; bu yüzden sokak, çarşı, gündelik telaş ve mizah ilk dönem şiirlerinin dokusunu oluşturur. Halk deyişlerinden, tekerlemelerden ve türkülerden gelen bir ritim duygusu da bu şiirlerde belirgindir. Sonraki yıllarda dil ve imge anlayışı değişmiş; daha dolaylı, çağrışımlara açık, yer yer karanlık bir söyleyişe yönelmiştir. Bu geçiş, onu Garip kuşağının öteki üyelerinden ayrı bir yere yerleştirir.

Başlıca eserleri arasında ilk dönemin ürünlerini bir araya getiren şiir kitapları, daha sonraki yıllarda yayımlanan olgunluk dönemi şiirleri, oyunları ve romanları sayılır. Şiirlerinde aşk, doğa, gündelik yaşam, ölüm ve zaman gibi temalar geniş yer tutar; oyunlarında toplumsal gözlem ve mizah öne çıkar. Çeviri alanında da emek vermiş, dünya edebiyatından yaptığı aktarımlarla Türkçenin şiir diline katkıda bulunmuştur.

Etkisi bakımından Oktay Rifat, Türk şiirinde serbest vezin ve gündelik dilin yerleşmesinde belirleyici rol oynamış şairlerden biridir. Garip hareketiyle açtığı yol, kendisinden sonra gelen pek çok şairin dil ve imge anlayışını etkilemiştir. Şiir dışındaki oyun ve roman çalışmaları ise onun çok yönlü bir yazar olduğunu gösterir. Bugün edebiyat tarihlerinde hem Garip'in kurucu şairi hem de 1950 sonrası Türk şiirinin öncülerinden biri olarak anılır.