Ziya Paşa

Ziya Paşa, Tanzimat döneminin en belirgin simalarından biri olarak şiir, gazetecilik ve devlet hizmetini aynı hayatta birleştirmiş bir aydındır. Asıl adı Abdülhamid Ziyâeddin olan şair, 1825'te İstanbul'da doğmuştur. Tanzimat edebiyatının en çok eser veren yazarları arasında sayılır ve Şinasi ile Namık Kemal'le birlikte Batılılaşma düşüncesini ilk dile getiren Osmanlı aydınları arasında anılır. Bu yönüyle hem edebiyat tarihinde hem de fikir hayatımızda belirleyici bir yer tutar.

Hayatı boyunca devlet memurluğu ile edebî ve siyasi faaliyeti iç içe yürütmüştür. Babası Galata Gümrüğü'nde kâtiplik yapan Feridüddin Efendi, annesi Itır Hanım'dır; ailesi Erzurum'un İspir ilçesine bağlıdır. İyi bir öğrenim gören Ziya Paşa, genç yaşta devlet kademelerinde görev almaya başladı. Sultan Abdülaziz döneminde Avrupa'ya kaçarak Jön Türkler arasına katıldı; yurt dışında çıkardığı gazeteyle dönemin hükümetini sert biçimde eleştirdi. Bu muhalif tutumu onu dönemin siyasi tartışmalarının merkezine taşıdı.

Yurda döndükten sonra valilik görevlerinde bulundu; son görev yeri olan Adana'da 17 Mayıs 1880'de hayatını kaybetti. Siyasi kişiliği, edebî kimliğinden ayrı düşünülemez; kalemi çoğu zaman düşüncelerini ve eleştirilerini yaymak için bir araç olarak kullandı. Gazetecilik yönü, dönemin kamuoyunu biçimlendiren yazılarıyla öne çıkar.

Şair olarak ilk büyük ününü Terc-i Bend adlı şiiriyle kazandı. Bu eser, onun edebiyat çevrelerinde tanınmasını sağlayan dönüm noktası sayılır. Şiirlerinde didaktik ve hikemî bir ton ağır basar; ahlak, akıl, adalet ve toplumsal eleştiri temalarını işler. Özellikle bazı beyitleri zamanla atasözü gibi dolaşıma girmiştir; söz gelimi "Âyinesi iştir kişinin lafa bakılmaz" dizesi bunun en bilinen örneğidir. "Nush ile yola gelmeyeni etmeli tekdir" gibi mısraları da halk arasında darbımesel hâline gelmiştir. Bu yönüyle Ziya Paşa, söyleyişi kolay hatırlanan, öğüt veren ve düşündüren bir şair portresi çizer.

Tanzimat şiirinin genel eğilimlerine uygun olarak hem klasik divan şiirinin biçim ve söyleyiş imkânlarından yararlanmış hem de yeni fikirleri bu kalıplar içinde ifade etmeye çalışmıştır. Nazım biçimleri bakımından dönemin yaygın kalıplarını kullanır; dil ve üslupta zaman zaman ağır, zaman zaman veciz bir söyleyişe yönelir. Şiirlerinin yanı sıra düzyazı ve gazete yazılarıyla da dönemin fikir hayatına katkıda bulunmuştur. Sitede yer alan şiirleri ve "Diyar-ı küfrü gezdim beldeler kâşaneler gördüm" gibi tanınmış mısraları, onun gezip gördüklerini ve gözlemlerini şiire taşıyan yönünü yansıtır.

Başlıca eserleri arasında Terc-i Bend öne çıkar; bunun yanında şiirleriyle ve gazete yazılarıyla Tanzimat edebiyatının zenginleşmesine katkı sağlamıştır. Devlet adamlığı, gazeteciliği ve şairliği bir arada yürüten bir isim olarak dönemin siyasi ve edebî atmosferini bizzat yaşamış, eserlerine de bu atmosferi yansıtmıştır.

Ziya Paşa'nın mirası, hem edebiyat hem de düşünce tarihimizde sürmektedir. Beyitlerinin darbımesel hâline gelmesi, onun söyleyişinin halkın belleğine ne denli yerleştiğini gösterir. Batılılaşma tartışmalarının erken dönem temsilcilerinden biri olarak anılması, onu yalnızca bir şair değil, aynı zamanda bir fikir adamı olarak da hatırlatır. Adana'da bir caddeye adının verilmesi, kent belleğinde de iz bıraktığını gösteren küçük ama anlamlı bir ayrıntıdır.