Bir kez gönül yıktın ise

Şiirin temel düşüncesi, insanın gönlünü kırmanın ağır bir yanlış olduğudur. İlk dizelerde şair, birinin gönlünü incitmiş kişiye “Bu kıldığın namaz değil” diye seslenir. Namaz, verilen sözlük tanımında Müslümanların dinî kurallara göre yerine getirdiği ibadettir. Burada şiir, ibadetin dış biçiminden çok, insanlara nasıl davranıldığının da önemli olduğunu vurgular; gönül kırmayı ibadetle bağdaşmayan bir tutum olarak gösterir.

“Yetmiş iki millet” sözü, benzer özellikleri olan topluluklardan çok sayıda örnek vererek düşüncenin kapsamını genişletir. Ardından gelen “Elin yüzün yumaz değil” dizesi, el ve yüz yıkama görüntüsünü kullanır. Bu ifade, yalnızca dıştan yapılan bir hazırlığın gönül kırma yanlışını ortadan kaldırmadığını düşündürür. Şairin öğüdü belirli bir toplulukla sınırlı değildir; farklı insan topluluklarına karşı da incitici davranıştan kaçınmayı hatırlatır.

İkinci bölümde doğru yol, doğru gören göz ve alçak duran er kişi imgeleri öne çıkar. “Yol odur ki, doğru vara” sözü, insanın doğru olana yönelmesini; “Göz odur ki, Hakkı göre” sözü ise Hakk’ı fark etmeyi anlatır. Son dizedeki “Yüceden bakan göz değil” ifadesi, kendini başkalarından üstün gören bakışı eleştirir. Böylece şiir, doğruluğu ve alçakgönüllülüğü erdem sayarken, insan ilişkilerinde incitmemeyi temel bir ölçü olarak sunar.