“Medeni olmayan insanlar, medeni olanların ayakları altında kalmaya mahkumdurlar.”

Atatürk bu sözünde, uygarlık düzeyinin bir toplumun siyasal ve toplumsal kaderini belirleyen temel etken olduğu düşüncesini özetler. 'Medenî olmayan insanlar' ifadesi, bilimde, eğitimde, hukukta, sanatta ve sosyal yaşamda çağdaş standartlara ulaşamamış toplumları; 'medenî olanlar' ise bu alanlarda ileri gitmiş, kurumsal ve düşünsel gelişimini tamamlamış toplumları kasteder. 'Ayakları altında kalmak' deyimi, geri kalmış toplumların yalnızca askeri yenilgiye değil; ekonomik sömürüye, siyasal bağımlılığa ve kültürel çözülmeye de maruz kalacağını ima eder.

Bu düşünce, Atatürk'ün Cumhuriyet döneminde başlattığı reformların gerekçesini de açıklar: hukuktan harf devrimine, kadın haklarından laiklik uygulamasına kadar pek çok alanda yapılan köklü değişiklikler, Türk toplumunu 'medenî milletler' arasında bağımsız ve saygın bir yere taşıma hedefinin parçalarıdır. Atatürk için medeniyet, yalnızca Batı'yı taklit etmek değil; akıl ve bilimi rehber edinerek toplumun her katmanında çağdaş değerleri egemen kılmaktır.

Bu söz bugün de tartışılmaya açıktır: 'medenî' sıfatının bir ayrıcalık veya üstünlük ölçütü olarak kullanılması, farklı kültürlerin değerini küçümseme riskini barındırır. Ancak sözün Atatürk'ün düşünce dünyasındaki asıl anlamı, toplumların kendi kendini yönetebilmesi, bilimsel düşünceyi benimsemesi ve çağdaş kurumlar inşa edebilmesi gerektiğine dair güçlü bir uyarıdır. Okur, bu ifadeyi dönemin bağımsızlık ve kalkınma mücadelesi bağlamında değerlendirmelidir.