“Çağdaş bir cumhuriyet kurmak demek, milletin insanca yaşamasını bilmesi, insanca yaşamanın neye bağlı olduğunu öğrenmesi demektir.”

Atatürk bu sözde cumhuriyeti yalnızca bir yönetim biçimi olarak değil, aynı zamanda bir bilinç ve kültür dönüşümü olarak tanımlar. Ona göre çağdaş cumhuriyet, halkın insan onuruna yaraşır bir yaşam sürmesini bilmesini ve bu yaşamın hangi koşullara bağlı olduğunu öğrenmesini gerektirir. Burada "bilmek" ve "öğrenmek" fiilleri özellikle önemlidir; çünkü insanca yaşamak kendiliğinden gerçekleşen bir durum değil, eğitim ve bilinçlenme yoluyla kazanılan bir niteliktir.

Söz, cumhuriyetin hukuki metinlerle ya da kurumlarla sınırlı kalmayıp gündelik hayatın içine işlemesi gerektiğini vurgular. Halkın haklarını bilmesi, sorumluluklarını kavraması ve insanca yaşamın gereklerini öğrenmesi, cumhuriyetin gerçek anlamda kök salmasının ön koşulu olarak sunulur. Bu yaklaşım, Atatürk'ün eğitime ve toplumsal kalkınmaya verdiği önemi de yansıtır.

Bugünkü okur için bu söz, demokrasi ve cumhuriyetin yalnızca seçimle ya da anayasayla değil, ancak bilinçli ve eğitimli bir toplumla yaşatılabileceğini hatırlatır. İnsanca yaşamanın koşullarını öğrenmek; hukukun üstünlüğü, eşitlik, özgürlük ve sosyal adalet gibi değerleri içselleştirmek anlamına gelir.