Recaizade Mahmut Ekrem

Recaizade Mahmut Ekrem, 19. yüzyıl Osmanlı Türk edebiyatının yenileşme çizgisinde yer alan şair, yazar ve öğretmendir. Şinasi ile başlayıp Namık Kemal ve Abdülhak Hamit Tarhan ile gelişen yenilik hareketinin önde gelen temsilcileri arasında sayılır. Edebiyatımızdaki yeri daha çok, Tanzimat sonrası kuşağın şiir ve düzyazı anlayışını biçimlendiren bir isim olmasından gelir; hem kalemiyle hem de yetiştirdiği öğrencilerle sonraki nesillere köprü kurmuştur.

1 Mart 1847'de İstanbul'da doğdu. Babası, Tanzimat döneminde Takvimhane nazırlığı yapmış şair, hattat ve vak'anüvis Mehmed Şakir Recai Efendi; annesi ise soyu Timurtaş Paşa'ya dayanan Adviye Hanım'dır. İlk öğrenimini 1858'de tamamladıktan sonra Mekteb-i İrfan'ı bitirdi ve ardından Harbiye İdadisi'ne girdi. Arapça ve Farsçayı babasından öğrendi; düzenli bir okul öğreniminden çok özel öğrenimle ve kendi çabasıyla yetişti. 1868'de amcası Arif Efendi'nin kızı Güzide Hanım ile evlendi; bu evlilikten üç çocuğu oldu. Yazar Ercüment Ekrem Talu'nun babasıdır.

Meslek hayatının önemli bir bölümü öğretmenlikle geçti. Mekteb-i Sultânî ve Mekteb-i Mülkiyye'de ders verdi. Otoriter ama saygı uyandıran kişiliğiyle tanınan Ekrem, öğrencileri üzerinde güçlü bir etki bıraktı; bu nedenle "Üstat Ekrem" diye anıldı. Yeni Osmanlılar topluluğunun üyeleriyle yakın ilişkileri olmakla birlikte aktif siyasete girmedi ve çalışmalarını esas olarak edebiyatın yenileşmesi doğrultusunda sürdürdü.

Sanatında, Tanzimat'ın getirdiği yenilikçi çizgiyi sürdüren bir şair olarak öne çıkar. Şiirlerinde gazel, şarkı ve tarih gibi divan şiirinin tanıdık nazım biçimlerini kullanmakla birlikte, dil ve söyleyişte yenileşmeye açık bir tutum benimsedi. Gazeller yazmış, bunlara tahmisler düzenlemiş, şarkılar kaleme almıştır. Şiirin yanı sıra düzyazı alanında da üretken oldu; edebiyat kuramı ve eleştiriyle ilgilendi, genç yazarlara yol gösterdi. Şiirde ve nesirde duygu ile düşünceyi bir arada tutmaya çalışan, sadeleşmeye mesafeli ama yeniliğe açık bir üslubu vardır.

Başlıca eserleri arasında Nağme-i Seher, Yadigâr-ı Şebâb, Tahmîs-i Gazeller, Şarkılar, İbtidâ-yı Gazeliyyât, Tarihler ve İç Sayfa gibi başlıklar öne çıkar. Bu eserler onun hem divan şiiri geleneğine bağlılığını hem de yenileşmeci kimliğini yansıtır. Şiir kitaplarının yanında düzyazı ve eleştiri alanındaki çalışmalarıyla da edebiyatımızın tartışma ortamına katkıda bulunmuştur.

Etkisi, özellikle öğretmenliği ve çevresinde oluşturduğu edebî ortam üzerinden düşünülmelidir. Tanzimat sonrası kuşağın yetişmesinde rol oynadı; şiir ve düzyazı anlayışının yaygınlaşmasına katkı sağladı. "Üstat Ekrem" unvanı, onun dönem edebiyat çevrelerindeki saygın konumunu gösterir. 1 Mart 1847'de başlayan hayatı 31 Ocak 1914'te İstanbul'da sona ermiştir; geride bıraktığı eserler ve yetiştirdiği isimlerle Türk edebiyatının yenileşme döneminde kalıcı bir iz bırakmıştır.