Can İçinde Can Ol

Şiir, insanın kendi iç dünyasında bir arayışa yönelmesini ve bu arayışta ikilikten uzaklaşıp birliğe ulaşmasını konu alır. “Can olgil can içinde” sözü, insanın yalnızca dış görünüşte kalmaması, canın özünü araması yönünde bir çağrı gibi okunabilir. Şair, arayan kişinin istediğini zaman içinde bulacağını söyler; “içinde” sözü burada sözlükteki anlamıyla bir süreyi, zaman zarfını belirtir.

İlk bölümde rükû ve secdeye, yani ibadetin görünen biçimlerine takılı kalmamak; yapılan fiillere, başka deyişle amele de tek başına dayanmamak öğütlenir. “İlm u amel gark olur” dizesinde gark, sözlükteki karşılığıyla suya batma, boğulma anlamındadır; şiirde bilgi ve fiillerin başka bir hâlin içinde kaybolması imgesi kurulur. İkinci bölümde ikiliği bırakıp birlik makamını tutmak istenir. “Hakikat” burada sözlükte verilen anlamıyla Alevîlik’te dört kapı kırk makam inancının dördüncü kapısıdır. Şeriat ise Kur’an ayetlerine ve İslâm Peygamberi’nin sözlerine dayanan İslâm kanunu olarak anılır; dizelerde koruyucu bir unsur gibi sunulur.

Son bölümde Yunus, “Aynel-yakin” ve “Hakkel-yakin” ifadeleriyle kesin bilgiye dayanan bir kavrayıştan söz eder; yakin, sözlükte sağlam, kesin bilgi demektir. “Bir ile bir oluptur” dizesi, şiirin birlik düşüncesini yoğunlaştırır. Böylece eser, ibadet ve eylemi değersiz saymadan, insanı bunlarla yetinmeyip daha derin bir manevi kavrayış aramaya çağırır. Can, birlik ve kesin bilgi imgeleri bu arayışın ana eksenini oluşturur.