Ali Ekrem Bolayır

Ali Ekrem Bolayır, Tanzimat'tan sonraki Türk edebiyatında özellikle Servet-i Fünun dönemi içinde anılan şair, yazar, öğretmen ve devlet adamıdır. Edebiyatımızdaki yerini büyük ölçüde hem bu topluluğun öncü isimleri arasında sayılmasına hem de vatan şairi Namık Kemal'in oğlu olmasına borçludur. Şiirin yanı sıra düzyazı, hatıra ve ders kitabı niteliğinde çalışmalarla da uğraşmış, uzun yıllar devlet hizmetinde bulunmuş bir aydındır.

2 Ağustos 1867'de İstanbul'un Fatih ilçesinde, Hobyar mahallesinde dünyaya geldi. Babası Namık Kemal, annesi ise devrin Niş kadısı Mustafa Ragıp Efendi'nin kızı Nesime Hanım'dır. Feride ve Ulviye adlarında iki kız kardeşi vardır. İlk öğrenimine Fatih Askeri Rüştiyesi'nde başladı; ancak babasının mutasarrıf olarak görev yaptığı Rodos ve Sakız adalarında bulundukları sırada eğitimini özel derslerle sürdürdü. Bu yıllarda Arapça, Farsça ve Fransızca öğrendi; sanata ve edebiyata küçük yaşta ilgi duymaya başladı.

Yirmi yaşında İstanbul'a döndü ve Padişah II. Abdülhamid tarafından sarayda görevlendirildi. 1888'de atandığı Mabeyn-i Hümayun kâtipliğini yaklaşık on sekiz yıl boyunca yürüttü. Bu görev, ona hem devlet çevrelerine yakınlık hem de edebiyat dünyasıyla ilişkilerini sürdürebilme imkânı sağladı. 1894'te Kavalalı Ahmet Celal Paşa'nın kızı Zeynep Celile Hanım ile evlendi; bu evlilikten Mehmet Kemal Cezmi adlı bir oğlu ve Ayşe Masume adlı bir kızı oldu. Daha sonra Lofçalı Ahmed Cevdet Paşa'nın torunu Azize Hanım ile yaptığı evlilikten Hatice Selma ve Fatma Beraat adlı çocukları dünyaya geldi. Saray hizmetinin ardından öğretmenlik ve idarecilik görevlerinde bulundu; çeşitli okullarda edebiyat dersleri verdi, maarif teşkilatında sorumluluklar üstlendi. Ömrünün son yıllarını İstanbul'da geçirdi ve 27 Ağustos 1937'de yine bu şehirde vefat etti.

Sanat anlayışı bakımından Servet-i Fünun çizgisine bağlı kaldı. Şiirlerinde aruz veznini kullandı; dil ve üslup yönünden topluluğun ağırlıklı eğilimlerine yakın durdu, bununla birlikte babasının etkisiyle vatan, millet ve ahlak temalarına da yer verdi. Şiirlerinde doğa tasvirlerine, duygusal ve lirik anlatıma, zaman zaman da didaktik ve hitabete yakın bir söyleyişe rastlanır. Şiirin yanında nesirle de ilgilendi; makale, hatıra ve ders kitabı türündeki çalışmalarıyla eğitim ve kültür hayatına katkıda bulundu. Edebî kişiliği, bir yandan Servet-i Fünun estetiğiyle bir yandan da Namık Kemal'den devraldığı vatan ve hürriyet söylemiyle biçimlenmiştir.

Başlıca şiirlerinde ve manzumelerinde geniş bir tema yelpazesi görülür. "Sancak", "Güzelsin", "Elvâh-ı Tabiat'ten", "Son Bûse", "Vasiyyet" ve "Şehîd Oğlum" gibi başlıklar onun hem lirik hem de vatanî ve didaktik yönünü yansıtan örnekler arasındadır. Maltepe Askeri Lisesi için yazdığı marş da onun okul ve marş geleneği içindeki yerini gösterir. Şiirlerinin toplandığı yayınlar ve düzyazı çalışmaları, dönemin dergi ve gazetelerinde yayımlanan yazılarıyla birlikte edebiyat tarihimizdeki birikiminin ana gövdesini oluşturur.

Ali Ekrem Bolayır'ın edebiyat tarihindeki yeri, çoğu zaman Namık Kemal'in oğlu olması ve Servet-i Fünun topluluğu içindeki konumu üzerinden değerlendirilir. Bu durum, onun bağımsız bir şair kimliğiyle anılmasını zaman zaman gölgelemişse de şiir ve nesir alanındaki verimliliği, öğretmenlik ve devlet adamlığı yönüyle dönemin kültür hayatına katkısı göz ardı edilemez. Eserleri ve yazıları, geç Osmanlı'dan erken Cumhuriyet'e uzanan edebî ve fikrî geçiş döneminin anlaşılması bakımından kaynak niteliği taşır.