“Aptallıkla mücadelede en uysal ve en yumuşak insanlar bile sonunda gaddarlaşır.”

Nietzsche bu özdeyişte, aptallıkla ya da anlayışsızlıkla sürekli karşılaşmanın insan üzerindeki yıpratıcı etkisini anlatır. Aptallık burada yalnızca zekâ eksikliği değil; inatçı, öğrenmeye kapalı, söz dinlemez bir tutum olarak düşünülebilir. Böyle bir tutumla karşılaşan kişi, başlangıçta ne kadar sabırlı ve nazik olursa olsun, çabasının sonuçsuz kaldığını gördükçe sertleşir. Sabır tükenir, yumuşaklık yerini öfkeye ve acımasızlığa bırakır.

Nietzsche'nin düşüncesinde bu gözlem, ahlaki bir öğütten çok psikolojik bir saptamadır. İnsanın iyi niyetinin ve nezaketinin sınırsız olmadığını; anlayışsızlık karşısında en erdemli görünen kişinin bile değişebileceğini vurgular. Söz, bugün de bitmeyen tartışmalar, anlaşılamama hissi veya karşılıklı anlayışsızlık yaşayan insanların deneyimine dokunur. Uzun süre boşa konuşmanın, kendini ifade edememenin ve karşıdakinde hiçbir karşılık bulamamanın yarattığı tükenmişliği çarpıcı biçimde özetler.

Bu söz, Nietzsche'nin 1878'de yayımlanan "Menschliches, Allzumenschliches" (İnsanca, Pek İnsanca) adlı eserinin birinci cildinde, 362. aforizma olarak yer alır. Eser, Nietzsche'nin daha önceki metafizik ve sanat ağırlıklı döneminden pozitivist, psikolojik ve eleştirel dönemine geçişini temsil eder. Burada insan davranışları, ahlak, toplum ve kültür üzerine kısa gözlemler ve çözümlemeler sunar. Sözün geçtiği bölümde yazar, insan ilişkilerindeki zaafları ve duygusal tepkileri keskin bir gözlemle ele alır.