“Eski Romalılar, vahşi hayvanları dövüştürmek için mimari harikalar inşa ediyorlardı.”

Voltaire bu kısa ve iğneleyici cümlede, insanlık tarihinin en gelişmiş uygarlıklarından biri olarak kabul edilen Roma'nın, mimari dehasını nasıl da kanlı bir eğlence için kullandığına dikkat çeker. Kolezyum gibi yapılar hem mühendislik harikası hem de kitlesel şiddet sahnesiydi; bu çelişki Voltaire'in gözünde uygarlık denen şeyin karanlık yüzünü açığa çıkarır.

Yazarın buradaki üslubu alaycıdır. Yüksek kültür ile vahşet arasındaki bu birleşimi sunarak okuru, ilerleme ve uygarlık kavramlarını sorgulamaya davet eder. İnsanlar aynı anda hem yüce yapılar inşa edebilir hem de bu yapıları zulüm için kullanabilir; teknik beceri, ahlaki gelişmişliği kendiliğinden getirmez.

Bugün bu söz, görkemli projelerin ve teknolojik başarıların arkasına saklanan şiddet, sömürü ya da zalimliği fark etmek için hâlâ geçerli bir uyarıdır.

Voltaire bu sözü 20 Haziran 1733 tarihli, adı bilinmeyen bir 'premier commis'ye (yüksek memur) yazdığı mektupta dile getirmiştir. Mektup, onun Fransa'daki toplumsal ve kültürel meseleler üzerine düşüncelerini paylaştığı yazışmalarından biridir.