“Bizi hayvanlardan en çok ayırması ve akıl sahibi varlıklar olarak bizi özellikle yüceltmesi gereken din, insanların çoğu zaman en akıldışı ve hayvanlardan daha duyarsız göründüğü alandır.”

Locke burada dinin insan yaşamındaki ikili potansiyeline dikkat çeker. Din, doğası gereği insanı hayvani içgüdülerin üzerine çıkarması, akıl ve ahlak bakımından yüceltmesi beklenen bir alandır. Oysa pratikte tam tersi bir tablo ortaya çıkabilir: İnsanlar din adına en irrasyonel davranışları sergileyebilir; hoşgörüsüzlük, bağnazlık ve şiddet gibi tutumlar, dindarlık kisvesi altında akıldan ve merhametten uzaklaşılmasına yol açabilir.

Locke'un bu eleştirisi, dinin kendisine değil; insanların dini kavrayış ve uygulama biçimlerine yöneliktir. Filozof, dini inancın akılla çelişmediğini savunur; ancak dinin sorgulanamaz bir tartışma alanına dönüştürülmesinin, insanları düşünmekten alıkoyduğunu ve akıldışılığa sürüklediğini gözlemler. Ona göre tanrısal olan, insanı hayvanlardan ayıran aklı ve vicdanı geliştirmeli, köreltmemelidir.

Bu söz, günümüzde dinin toplumsal tartışmalardaki yeri düşünüldüğünde hâlâ güçlü bir uyarıdır. Din, insanı yüceltebilecek bir değer kaynağı olabildiği gibi; bağnazlık, korku ve nefret söyleminin aracı hâline de gelebilir. Locke'un işaret ettiği tehlike, dinin akıl ve vicdanla değil; kör inanç ve grup aidiyetiyle özdeşleştirilmesidir. Bu nedenle söz, dini düşüncenin eleştirel akılla birlikte yürümesi gerektiğini hatırlatır.

Bu pasaj, 'İnsan Anlığı Üzerine Bir Deneme' adlı eserin dördüncü kitabının on sekizinci bölümünde yer alır. Locke bu bölümde inanç ile akıl arasındaki ilişkiyi ele alır ve din alanında akıldışı tutumların yaygınlığına dikkat çeker. Eserin bu kısmı, dönemin dinî hoşgörüsüzlük ortamına dolaylı bir eleştiri niteliği taşır.