“İrade özgürlüğü öğretisi, egemen sınıfların bir icadıdır.”

Nietzsche bu özdeyişte irade özgürlüğü kavramını, bireyin ahlaki ve metafizik bir yetisi olarak değil, iktidar ilişkileri tarafından üretilmiş bir düşünce olarak ele alır. Ona göre "özgür irade" fikri, egemen sınıfların kendi konumlarını doğallaştırmak ve meşrulaştırmak için geliştirdiği bir araçtır. İnsanların eylemlerini özgürce seçtiği düşüncesi kabul edilince, toplumsal hiyerarşide üstte olanlar başarılarını kendi yetenek ve çabalarına bağlayabilir; altta olanların durumu da kişisel başarısızlık olarak yorumlanabilir.

Nietzsche'nin burada kullandığı "icat" sözcüğü önemlidir. İrade özgürlüğü onun için verili bir gerçeklik değil, belli toplumsal koşullarda işlev kazanan bir kurgudur. Bu bakış, onun daha sonraki dönemlerinde geliştireceği ahlakın soykütüğü yönteminin erken bir işaretini taşır. Nietzsche, ahlaki kavramların mutlak doğruluklar değil, tarihsel ve toplumsal güçlerin ürünü olduğunu göstermeye çalışır. Egemen sınıfların irade özgürlüğünü vurgulaması, mevcut düzenin adaletsizliklerini bireysel sorumluluğa devretmenin bir yoludur.

Bununla birlikte, Nietzsche'nin eleştirisi irade özgürlüğünü basitçe yok saydığı anlamına gelmez. Onun asıl hedefi, özgürlük kavramının belli bir ahlaki yorumudur ve bu yorumun sınıfsal işlevidir. Söz, günümüzde de bireysel başarı, kendi kaderini tayin etme ve sorumluluk tartışmalarında geçerliliğini koruyan bir uyarı içerir. Özgürlük ve zorunluluk arasındaki ilişkinin yalnızca felsefi değil, aynı zamanda siyasal ve sınıfsal bir mesele olduğunu hatırlatır.

Söz, Nietzsche'nin "Menschliches, Allzumenschliches" (İnsanca, Pek İnsanca) eserinin ikinci cildindeki 9. özdeyişten alınmıştır. İkinci cilt, birinci cildin yayımlanmasından sonra Nietzsche'nin özdeyişlerini geliştirdiği ve farklı başlıklar altında topladığı metinlerden oluşur. Nietzsche bu dönemde özgür irade, sorumluluk ve ahlaki yargı kavramlarını psikolojik ve tarihsel açıdan sorgulamakta, ahlaki inançların toplumsal kökenlerini açığa çıkarmaya çalışmaktadır. Bu özdeyiş, onun daha sonra "ahlakın soykütüğü" çalışmasında derinleştireceği bakışın açık bir örneğidir.