Ünlü söz
“Evrenin her yerinde, araçların yöneldikleri amaçlara en ince ustalıkla uyarlandığını gözlemleriz; bir bitkinin ya da hayvan gövdesinin mekanizmasında, her şeyin doğanın iki büyük amacını, bireyin korunmasını ve türün sürdürülmesini ilerletmek için nasıl tasarlandığına hayran kalırız.”
— Adam Smith (1723 – 1790)
İngilizce aslı
In every part of the universe we observe means adjusted with the nicest artifice to the ends which they are intended to produce; and in the mechanism of a plant, or animal body, admire how every thing is contrived for advancing the two great purposes of nature, the support of the individual, and the propagation of the species.
Ne anlatıyor?
Smith bu pasajda doğadaki düzenlilik ve amaca yönelik tasarım fikrini vurgular. Ona göre evrene bakan bir gözlemci, canlı varlıkların yapısında belli hedeflere hizmet eden ince bir düzen bulur. Bitkiler ve hayvanlar, temelde iki büyük amaca göre şekillenmiştir: kendi varlığını sürdürmek ve türünü devam ettirip çoğaltmak.
Bu düşünce, 18. yüzyılın yaygın bir entelektüel tavrını, yani 'doğal teoloji' ya da amaçlılık (teleoloji) görüşünü yansıtır. Doğa, rastgele değil; bir amaca hizmet eden, tutarlı ve anlaşılabilir bir bütün olarak ele alınır. Smith, bu düzen karşısında insanın duyduğu hayranlığın, ahlaki ve entelektüel bir değer taşıdığını da ima eder; çünkü doğanın işleyişini anlamak, insanın kendi toplumsal düzenini ve ahlak kurallarını da daha iyi kavramasına yardımcı olur.
Bugün bu söz, doğa bilimlerinin gelişmesinden sonra farklı bir gözle okunabilir. Evrim kuramı, bu düzenin bilinçli bir tasarımın değil, uzun süreli doğal süreçlerin sonucu olduğunu göstermiştir. Yine de Smith'in vurguladığı şey hâlâ anlamlıdır: Canlıların yapısında bireyin ve türün devamını sağlayan dikkat çekici bir işlevsellik vardır.
Hangi bağlamda söylendi?
Bu pasaj, Adam Smith'in 'Ahlaki Duygular Kuramı' adlı eserinin Stoacı felsefeyi ele alan kısmında yer alır. Smith, doğadaki düzen ve amaçlılık fikrini, insan ahlakı ve toplumsal uyumla ilişkilendirerek açıklar. Bu bağlamda, doğadaki araç-amaç uyumu, evrensel bir düzen kavrayışının parçası olarak okuyucuya sunulur.
Kaynak
- Eser: Part II
- Künye: Section II, Chap. III.
- Kaynak bağlantısı: https://en.wikiquote.org/wiki/Adam_Smith
- Özgün metin lisansı: CC BY-SA 4.0 — Wikiquote
Türkçe çeviri ve yorum 2W’nin özgün çalışmasıdır; yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır. Hata görürseniz bize bildirin.
Konular
İlgili sözler
“Dünya, kusursuz derecede adil bir piyango ne görmüştür ne de görecektir.”
— Adam Smith (1723 – 1790)
“Her insan, şüphesiz, doğası gereği ilk ve esas olarak kendi bakımına emanet edilmiştir; ve kendine bakmaya başka herhangi bir kişiye bakmaktan daha uygun olduğu için, böyle olması yerinde ve doğrudur.”
— Adam Smith (1723 – 1790)
“Bir insandaki her yeti, başka bir insandaki benzer yetiyi yargılarken kullandığı ölçüdür. Senin görme yetini benim görme yetimle, kulağını kulağımla, aklını aklımla, öfkelenme biçimini kendi öfkelenme biçimimle, sevgini kendi sevgimle yargılarım. Bunlar hakkında yargıda bulunmanın başka hiçbir yolu yoktur ve olamaz da.”
— Adam Smith (1723 – 1790)
“Kendi davranışımı incelemeye çalıştığımda, onun hakkında hüküm vermeye ve onu ya onaylamaya ya da kınamaya çalıştığımda, bütün bu durumlarda kendimi adeta iki kişiye böldüğüm açıktır; ben, inceleyen ve yargıç olan, davranışı incelenen ve yargılanan o öteki benden farklı bir karakteri temsil ederim.”
— Adam Smith (1723 – 1790)
“Dolayısıyla doğal fiyat, adeta bütün metaların fiyatlarının sürekli olarak kendisine doğru çekildiği merkezi fiyattır.”
— Adam Smith (1723 – 1790)
“Buna karşılık, uygar ve gelişen uluslarda, hiç emek harcamayan çok sayıda insan bulunmasına ve bunların çoğu, çalışanların büyük bölümünün harcadığından on kat, çoğu kez yüz kat daha fazla emeğin ürününü tüketmesine rağmen; toplumun bütün emeğinin ürünü o kadar büyüktür ki, herkes çoğu zaman bolca tedarik edilir ve en alt, en yoksul kesimden bir işçi bile, tutumlu ve çalışkan olduğu takdirde, herhangi bir vahşinin elde edebileceğinden daha büyük bir paya, yaşamın zorunlulukları ve konforlarından sahip olabilir.”
— Adam Smith (1723 – 1790)