“İyi bir yurtsever olmak için çoğu zaman insanların geri kalanının düşmanı olmak zorunda kalmak üzücüdür.”

Voltaire bu sözünde yurtseverliğin karanlık yüzüne dikkat çeker: Bir ülkeye duyulan güçlü bağlılık, başka ülkelerin insanlarına karşı düşmanlığa dönüşebilir. Ona göre asıl trajik olan, erdemli görünen bir duygunun —vatan sevgisinin— insanları birbirinden ayıran bir araca dönüşmesidir. "İyi yurtsever" ifadesi burada ironiktir; çünkü toplumun övdüğü bu kimlik, aynı anda insanlığın geri kalanıyla bağları koparmayı gerektirir.

Bu düşünce, Voltaire'in evrensel insanlık idealinin bir parçasıdır. On sekizinci yüzyıl Aydınlanma düşüncesinde akıl ve insanlık, ulusal sınırların üzerinde görülüyordu. Voltaire için asıl erdem, yalnızca kendi ülkesini değil, tüm insanları kapsayan bir duyarlılıktır. Yurtseverliği reddetmez; ancak onun dar, dışlayıcı ve saldırgan bir biçimine karşı uyarır.

Bugün bu söz, milliyetçilik ile evrensel insani değerler arasındaki gerilimi anlamak için hâlâ güçlü bir uyarı niteliğindedir. Bir topluluğa duyulan sevginin, başka topluluklara duyulan nefreti meşrulaştırması tehlikesine işaret eder.

Voltaire'in 1764'te yayımlanan Dictionnaire philosophique portatif adlı eserinde, çeşitli kavramları alfabetik sırayla ele aldığı bölümlerden birinde söylenmiştir. Eser, Aydınlanma düşüncesini geniş kitlelere tanıtmayı amaçlayan, eleştirel ve çoğu zaman ironik bir üslupla yazılmış bir başvuru kitabıdır.