Olmayub Âlemde Sûret Satmada Dellâllar

Hayretî’nin bu murabbaı, dörtlükler hâlinde kurulmuş ve her bölümün sonunda “Keskin erler tîğ-ı uryanlardürür Abdâllar” dizesi yinelenmiştir. Şiir, abdalları Hak yolunda ilerleyen, aşkın sırlarına vâkıf ve manevi bakımdan güçlü kişiler olarak över. “Esrar” sırlar demektir; bu kişilerin bilgisi dış görünüşten değil, iç dünyalarından gelir.

Şiirin temelinde görünüş ile anlam arasındaki karşıtlık vardır. Abdallar dışarıdan “kemter gedâlar”, yani değersiz ve yoksul kişiler gibi görünür; fakat anlam dünyasında padişah sayılırlar. “Fakr” yoksulluk demektir: şiirde yoksulluk, onların manevi değerini azaltmaz. “Kisvet-i fakr içre” dizesi, yoksulluk giysisi içinde bile sultan olduklarını anlatır. Böylece şiir, gerçek gücün makam ve gösterişte değil, gönülde bulunduğunu düşündürür.

Mum, güneş ve toprak imgeleri bu dönüşümü belirginleştirir. Gönül meclisindeki her elif, canı aydınlatan bir mum gibidir; “meclis” burada bir araya gelinen topluluğu düşündürür. Abdalların toprak hâline gelmesi, ardından âlemi aydınlatan güneşe dönüşmesi; tarikat yolunda alçakgönüllülük ve tevhid ile arınmayı anlatır. Tevhid, şiirde kir ve bulanıklıktan temizleyen bir cilaya benzetilir. Kadir gecesi ve Nevruz imgeleri de onların zamanını kutlu ve aydınlık gösterir.

Son dörtlükte Hayretî kendine seslenir; Hünkâr’a gerçek kul olmayı ve abdalların yoluna gönül vermeyi öğütler. Sözlükte “hünkâr”, Osmanlılarda padişahlar için kullanılan bir unvandır; “bende” ise kul demektir. Şiirin ana düşüncesi, gösterişsiz ve yoksul görünen kişilerin içten bağlılık ve manevi arınmayla yüce bir değere ulaşabileceğidir.