“Pişmanlık, talihli bir dönemde uyur ama sıkıntılı günlerde uyanır.”

Rousseau bu sözüyle vicdanın ve pişmanlığın koşullara göre nasıl değiştiğini anlatır. İnsan hayatında her şey yolunda giderken, başarı ve rahatlık içinde yaşarken, geçmişte yaptığı hataları ya da kötü davranışları düşünmek istemez. Vicdanın sesi o dönemde arka planda kalır; çünkü günlük yaşamın konforu ve dışarıdan gelen onay, insana yanlış yapmadığı hissini verir.

Ancak işler ters gitmeye başladığında, insan yalnız kaldığında ya da zorluklarla karşılaştığında pişmanlık birden belirginleşir. Geçmişte önemsenmeyen vicdani rahatsızlıklar, sıkıntılı dönemde daha keskin biçimde hatırlanır ve insana adeta hesap sorar. Rousseau burada pişmanlığın ortadan kalkmadığını, sadece uygun koşullarda uyandığını ima eder.

Bu düşünce, insanın kendini değerlendirme biçiminin dış koşullardan bağımsız olmadığını gösterir. Mutluluk ve başarı, vicdanı geçici olarak susturabilir; fakat terslikler, insanı kendi içine dönmeye ve yüzleşmeye zorlar. Günümüz okuruna, hak etmediği bir rahatlık içinde vicdanını unutan kişinin er ya da geç bu hesaplaşmayı yaşayacağını hatırlatır.

Bu söz Rousseau'nun ölümünden sonra yayımlanan otobiyografik eseri İtiraflar'ın (Les Confessions) ikinci ila altıncı kitapları arasından alınmıştır. Rousseau hayatını anlatırken, insan doğasına ve kendi deneyimlerine dair bu tür genel gözlemlere yer verir.