“Bir ışına maruz kalan bir elektronun, sıçrayacağı anı ve yönü özgür iradesiyle seçtiği düşüncesi benim için katlanılmazdır. Madem öyle, fizikçi olmaktansa bir ayakkabıcı, hatta bir kumarhane çalışanı olmayı tercih ederim.”

Albert Einstein bu sözünde kuantum mekaniğinin olasılık temelli yorumuna karşı duyduğu derin rahatsızlığı ifade eder. Klasik fizik anlayışına göre doğa yasaları kesin ve belirlenebilirdir; bir parçacığın hareketi, önceden bilinebilen nedenlerin sonucudur. Kuantum fiziğinin gelişmesiyle birlikte bazı yorumcular, elektron gibi parçacıkların davranışının temelinde bir belirsizlik ve hatta bir tür 'seçim özgürlüğü' olduğunu öne sürmüştür.

Einstein için bu düşünce yalnızca bilimsel bir tartışma değil, aynı zamanda evrenin doğasına ilişkin felsefi bir krizdir. 'Tanrı zar atmaz' sözüyle özdeşleşen görüşünün bir parçası olan bu ifade, onun doğada katı bir nedensellik ve düzen bulunduğuna olan inancını yansıtır. Elektronun davranışının rastlantıya ya da özgür bir seçime dayandığını kabul etmek, onun için evrenin akılla kavranabilir yapısının çöküşü anlamına gelir.

Ayakkabıcı ya da kumarhane çalışanı olmayı tercih etme ifadesi, Einstein'ın ironik ve abartılı bir dille bu fikri ne kadar ciddiye almadığını gösterir. Bugün bu söz, bilim tarihinde klasik fizik ile kuantum mekaniği arasındaki temel felsefi gerilimi anlamak için önemli bir örnek olarak okunur.

Bu söz, Albert Einstein'ın 1924 yılında Max Born'a yazdığı bir mektuptan alınmıştır. Einstein ve Born, kuantum mekaniğinin yorumu konusunda yıllarca süren bilimsel ve felsefi tartışmalar yürütmüştür. Mektup, Einstein'ın kuantum fiziğindeki olasılık ve belirsizlik anlayışına yönelik şüphelerini, özellikle de elektron davranışının öngörülemezliğine karşı duyduğu rahatsızlığı dile getirdiği yazışmaların bir parçasıdır. Bu mektuplaşma daha sonra 'Albert Einstein und Max Born, Briefwechsel' başlığıyla 1969'da yayımlanmıştır.