Kadı Burhaneddin

Kadı Burhaneddin, on dördüncü yüzyıl Anadolu'sunda hem devlet adamı hem âlim hem de şair kimliğiyle öne çıkan çok yönlü bir şahsiyettir. Asıl adı Burhaneddin Ahmed olan bu isim, edebiyatımızda daha çok kadılık mesleğinden gelen "Kadı" unvanıyla anılır. Erken dönem Divan şiirinin kurucu isimlerinden biri sayılır; Türkçe şiirleri, Anadolu sahasında yazılmış ilk divanlardan birini oluşturması bakımından edebiyat tarihimizde ayrı bir yer tutar.

Hayatı 1345 yılında Kayseri'de başlar. İyi bir medrese eğitimi alarak İslam hukuku ve din ilimleri üzerinde yetişti; kadılık görevi bu eğitimin doğal sonucudur. Anadolu'daki Eretna Beyliği'nde vezirlik makamına kadar yükseldi. 1381'de Eretna topraklarının yönetimini ele geçirerek kendi adına bir devlet kurdu ve kendisini sultan ilan etti. Ömrünün sonuna kadar bu beyliğin bağımsızlığını korumak için Osmanlılar, Memlükler, Karamanoğulları ve Akkoyunlular gibi güçlü komşularıyla uzun süren bir mücadele yürüttü. Bu siyasi ve askerî çalkantılar içinde bile kalemi elden bırakmaması, onun şair kimliğinin ne denli güçlü olduğunu gösterir. 1398 yılında Sivas'ta hayatını kaybetti.

Sanatı bakımından Kadı Burhaneddin, Divan şiirinin henüz olgunlaşmadığı bir dönemde yazan bir öncüdür. Şiirlerini, bugünkü Azerbaycan Türkçesine oldukça yakın duran bir dille kaleme almıştır; bu dil özelliği, onu Anadolu ve Azerbaycan Türkçesi arasındaki geçiş çizgisinde konumlandırır. Türkçenin yanı sıra Farsça ve Arapça şiirler de yazmış, İslam hukukuna dair çalışmalar yapmıştır. Gazel ve tuyuğ gibi nazım biçimlerini kullanmış; aşk, tasavvuf, dünyanın geçiciliği ve insanın faniliği gibi konuları işlemiştir. Şiirlerinde hem lirik bir söyleyiş hem de düşünce yüklü bir ton dikkat çeker; kimi dizelerinde dünyanın aldatıcılığını, vefasızlığını dile getirir.

Başlıca eseri, Türk diliyle yazılmış ilk divan kabul edilen Türkçe Divanı'dır. Bu divanda gazeller, tuyuğlar ve çeşitli şiirler yer alır. Ayrıca Farsça ve Arapça eserleri ile fıkıh alanındaki çalışmaları da bulunur. Şiirlerinin bir bölümü, "Oldu müsahhar bize çü Şam'la Rum" gibi beyitlerle açılan gazeller ve "Hakk ne yazmış ise ezelde bolur" türünden tuyuğlar hâlinde günümüze ulaşmıştır.

Etkisi ve mirası açısından Kadı Burhaneddin, Anadolu'da Türkçe şiirin henüz Farsça etkisinin güçlü olduğu bir çağda Türkçeyi bilinçli bir edebiyat dili olarak kullanmasıyla önemlidir. Hem devlet adamı hem şair olarak çizdiği portre, sonraki yüzyıllarda Divan şiirinin gelişeceği zemini hazırlayan isimler arasında anılmasını sağlar. Modern Azerbaycan ve Türk edebiyatının kurucu şahsiyetlerinden biri olarak değerlendirilir; eserleri bugün de hem edebiyat tarihi hem de dil tarihi araştırmalarında başvurulan kaynaklar arasındadır.