Nefi

Nef'î, Türk edebiyatının en tanınmış divan şairlerinden biridir ve özellikle hicivleriyle adını duyurmuştur. Klasik divan şiiri geleneğinin zirve dönemlerinden biri sayılan 17. yüzyılda yaşamış, hem kasidelerindeki güçlü övgü dili hem de yergilerindeki acımasız alaycılığıyla dönemine damga vurmuştur. Edebiyat tarihimizde "hiciv ustası" olarak anılması, onu çağdaşlarından ve sonraki kuşaklardan ayıran başlıca özelliktir.

Hayatına dair bilgiler sınırlıdır ve çoğu rivayetlere dayanır. Asıl adının Ömer olduğu, Rumeli'de doğduğu ve İstanbul'a gelerek burada yetiştiği kabul edilir. Doğum yeri ve tarihi kesin değildir; tahminen 1570'lerin başında dünyaya geldiği ileri sürülür. Genç yaşta devlet hizmetine girerek çeşitli memurluklarda bulunduğu, maliye kalemlerinde çalıştığı ve bu görevleri sayesinde dönemin ileri gelenleriyle ilişki kurduğu bilinir. II. Osman döneminde saraya yakınlaşmış, IV. Murad'ın saltanatında ise padişahın iltifatını kazanmıştır.

Nef'î'nin sanatı, divan şiirinin bütün imkânlarını kullanan sağlam bir teknik üzerine kuruludur. Kasidelerinde mesnevi ve gazel nazım biçimlerine hâkim, aruz vezminin kalıplarını büyük bir ustalıkla işleyen bir şairdir. Dili dönemine göre sade sayılabilecek bir divan Türkçesidir; şiirlerinde Farsça ve Arapça kelimelere yer vermekle birlikte, anlatımı akıcı ve etkilidir. Tasavvufi aşk, dünya nimetlerinin geçiciliği, kadeh ve şarap, sevgilinin güzelliği gibi klasik temalar yanında, asıl ününü borçlu olduğu hicivlerinde kişilere yönelik sert eleştiriler öne çıkar. Övgü ile yergiyi aynı keskinlikte kaleme alması, onun üslûbunun belirleyici çizgisidir.

Başlıca eserleri arasında divanı, hicivlerini topladığı Siham-ı Kaza ve Farsça divanı yer alır. Siham-ı Kaza, adıyla uyumlu biçimde "kaza okları" anlamına gelir ve dönemin devlet adamlarına, ulemaya ve şairlerine yönelttiği yergileri bir araya getirir. Bu eserdeki hicivleri, özellikle Tahir Efendi ve müftü gibi isimlere yönelik yergiler, döneminde büyük yankı uyandırmıştır. Ayrıca Sultan Osman Han için yazdığı mersiye, kaside türünün güçlü örneklerinden biri olarak değerlendirilir. Gazellerinde ise tasavvufi ve lirik söyleyişin yanı sıra, dünyanın faniliği ve insan ilişkilerinin zayıflığı gibi temalar işlenir.

Nef'î'nin serüveninin trajik sonu, yergilerinin ne denli etkili olduğunu da gösterir. Hicivlerinden rahatsız olan güçlü kişilerin şikâyetleri üzerine, tahminen 1635'te IV. Murad'ın emriyle idam edildiği rivayet edilir. Ölümünün kesin tarihi ve biçimi de tıpkı doğumu gibi tartışmalıdır; bazı kaynaklar boğdurulduğunu, bazıları ise başka bir biçimde öldürüldüğünü ileri sürer. Bu belirsizlik, onun hayatını çevreleyen söylencelerin bir parçası olmuştur.

Etkisi, ölümünden sonra da sürmüştür. Divan şiirinde hiciv geleneğinin en güçlü temsilcisi sayılması, sonraki yüzyıllarda benzer üslupta yazan şairlere örnek oluşturmasını sağlamıştır. Kaside ve gazeldeki sağlam tekniği, döneminde ve sonrasında takdir görmüş; keskin dili ise hem hayranlık hem de çekinceyle anılmıştır. Edebiyat tarihlerinde Nef'î, cesur kalemi ve tavizsiz yergileriyle hatırlanan, klasik şiirin sınırlarını zorlayan bir şair olarak yerini korumaktadır.