Nedim

Nedim, divan edebiyatının 18. yüzyıldaki en özgün ve en çok okunan şairlerinden biridir. Asıl adı Ahmed'dir ve edebiyat tarihimizde daha çok mahlasıyla tanınır. Yaşadığı dönem, Osmanlı toplumunda eğlence, estetik ve kültürel canlanmanın öne çıktığı Lâle Devri'ne denk düşer; Nedim de bu devrin hayat görüşünü ve zevk anlayışını şiirine en iyi yansıtan isim kabul edilir. Onu klasik divan şairlerinden ayıran şey, geleneğin kalıpları içinde kendi kişisel sesini, neşeli ve canlı üslubuyla duyurabilmesidir.

Hayatına dair bilgiler sınırlı olmakla birlikte İstanbul'da, muhtemelen 1681 yılında doğduğu kabul edilir. Babası Mehmed Efendi, Sultan İbrahim döneminde kazaskerlik yapmış bir ilmiye mensubudur. Nedim küçük yaşta medrese eğitimi aldı; burada Arapça ve Farsça öğrendi, ayrıca fıkıh tahsili gördü. Bu eğitim ona klasik şiirin gerektirdiği dil ve bilgi altyapısını kazandırdı; ancak o, bu birikimi alışılmışın dışında bir yaşama sevinciyle birleştirdi.

Şair olarak tanınmak için önce dönemin sadrazamı Çorlulu Ali Paşa'ya kasideler sunduğu, ardından onun halefi Nevşehirli Damat İbrahim Paşa'ya yazdığı kasidelerle saray çevresine girdiği bilinir. Damat İbrahim Paşa'nın himayesinde asıl şöhretini kazandı; Lâle Devri'nin sanat ve eğlence hayatının içinde yer aldı. Onun şiiriyle hayat tarzı arasında sıkı bir bağ vardır: Şiirlerindeki İstanbul manzaraları, mesire yerleri, eğlence meclisleri ve gündelik hayat sahneleri, dönemin sosyal dokusunu doğrudan yansıtır. 1730'daki Patrona Halil İsyanı sırasında, karışıklık ortamında hayatını kaybettiği kabul edilir; ölümü de tıpkı yaşamı gibi döneminin siyasi çalkantısıyla iç içedir.

Sanatında gazel, şarkı, kaside ve tarih manzumeleri gibi türler öne çıkar. Gazellerinde aşk, sevgili ve şarap gibi klasik temaları işlemekle birlikte bunlara alışılmadık bir samimiyet ve gündeliklik katar. Şarkıları ise onun en tanınmış yanını oluşturur; bu türün divan edebiyatındaki en başarılı örneklerini verdiği kabul edilir. Aruz veznini ustalıkla kullanır, ancak yer yer konuşma diline yaklaşan bir söyleyişle, İstanbul Türkçesinin canlılığını şiire taşır. "Bir safa bahşedelim gel şu dil-i nâ-şâda" gibi dizeleri, onun neşeli, davetkâr ve hafif mizahlı üslubunun tipik örnekleridir. İstanbul'u ve şehir hayatını şiirinin merkezine alması, kasidelerinde bile şehir coğrafyasına geniş yer vermesi bakımından dönemi içinde dikkat çekicidir.

Başlıca eserleri arasında divanı, redifleriyle öne çıkan gazelleri, şarkıları, çeşitli çeşme ve yapılar için yazdığı tarih manzumeleri ve kasideleri sayılabilir. "Var içinde", "-misin dahi" ve "-anımız vardır" redifli gazelleri, "Hele İd Oldu Ol Gül-gonce Handân Olduğun Gördük" gibi manzumeleri ve "Kaside Der Vasf-ı İstanbul" başlıklı kasidesi onun üslubunu tanımak için sıkça başvurulan metinlerdir. Nevruziye türündeki manzumesi ve çeşme kitabeleri de şairin saray ve şehir çevresiyle kurduğu ilişkiyi gösterir.

Nedim'in edebiyat tarihimizdeki yeri, divan şiirinin soyut ve kalıplaşmış dünyasına somut, yerel ve canlı bir soluk getirmesiyle belirlenir. Lâle Devri'nin ruhunu hem yaşayışıyla hem de şiiriyle temsil eden bir şair olarak anılır. Şarkı türünün gelişmesindeki payı ve İstanbul'u şiirin başlıca malzemesi yapması, kendisinden sonraki şairler üzerinde de etkili olmuştur. Bugün divan edebiyatı denince akla gelen adlardan biri olması, onun geleneği sürdürürken ona kattığı kişisel renkle açıklanabilir.