Eğitim üzerine sözler

“Ahlakın din olmadan korunabileceği varsayımını ihtiyatla kabul edelim. Kusursuz bir yapıya sahip zihinler üzerinde incelmiş eğitimin etkisine ne pay verilirse verilsin, hem akıl hem deneyim, ulusal ahlakın dinî ilkenin dışlanmasıyla hâkim olabileceğini beklememizi yasaklar.”

“Öyleyse, bilginin genel olarak yayılmasını sağlayan kurumları birincil öneme sahip hedefler olarak teşvik edin. Bir hükümetin yapısı kamuoyuna ne kadar güç veriyorsa, kamuoyunun aydınlatılmış olması da o kadar elzemdir.”

“Herr Stein kızına tamamen tutulmuş. 8 buçuk yaşında, […] dehası var. Ama bu şekilde hiçbir şey olamayacak. […] Müzikte en gerekli, en zor ve asıl mesele olan tempoyu asla edinemeyecek, çünkü gençliğinden beri bütün çabasıyla taksimetreye göre çalmamaya özen göstermiş.”

“Müzikteki en gerekli, en zor ve en önemli şeyi, yani tempoyu asla elde edemeyecek; çünkü gençliğinden beri kendini tamamen takta göre çalmamaya adamış.”

“Devam et; yalnızca sanatı uygulama, onun içine de nüfuz et; bunu hak ediyor. Çünkü yalnızca sanat ve bilim insanı tanrısallığa dek yükseltir. [...] Gerçek sanatçının kibri yoktur; ne yazık ki görür ki sanatın sınırları yoktur, hedeften ne kadar uzakta olduğunu belli belirsiz hisseder ve başkalarınca belki hayranlıkla izlenirken, daha iyi dehanın kendisine ancak uzak bir güneş gibi yol gösterdiği yere henüz ulaşamamış olmanın yasını tutar.”

“Yalnızca en yüce Tanrı'nın şerefine, komşunun da ondan ders almasına.”

“Geleceğin doktoru ilaç vermeyecek; hastasını bedenin bakımı, beslenme ve hastalıkların nedenleri ile önlenmesi konusunda eğitecek.”

“Bir genç, en kesin biçimde, kendisi gibi düşüneni kendisinden farklı düşünenden daha fazla önemsemeye yönlendirildiğinde bozulur.”

“Usta ve öğrenci — Bir ustanın insanlığının gereği, öğrencilerini kendisine karşı uyarmasıdır.”

“Ve sakın kendini sevgilerinin atılımlarından da koru! Yalnız insan, karşısına çıkana elini pek çabuk uzatır.”

“Bir milletin ilerlemesi, o milletin gençlerinin alacakları eğitime bağlıdır.”

“Bizim münevverler buna çalışmalı. Neden Anadolu'ya gelip uğraşmazlar! Neden milletle doğrudan doğruya temasta bulunmazlar! Memleketi gezmeli, milleti tanımalı. Eksiği nedir, görüp göstermeli. Milleti sevmek böyle olur. Yoksa lafla muhabbet fayda vermez!”

“Cumhuriyeti, onun gereklerini yüksek sesle anlatınız. Cumhuriyet ilkelerini sevdiriniz. Bunu kalplere yerleştirmek için hiçbir fırsatı ihmal etmeyiniz.”

“Çağdaş bir cumhuriyet kurmak demek, milletin insanca yaşamasını bilmesi, insanca yaşamanın neye bağlı olduğunu öğrenmesi demektir.”

“Çocukken fakirdim. İki kuruş elime geçince bunun bir kuruşunu kitaba verirdim. Eğer böyle olmasaydı bu yaptıklarımın hiçbirini yapamazdım.”

“Dershanemiz karanlık, fakat bizim yüreklerimiz aydınlıktır.”

“Efendiler, insanlar adetlerini, ahlaklarını, hislerini, temayüllerini hatta fikirlerini seciye ve terbiyede içinden çıktığı ve içinde yetiştiği topluluğun genel eğilimlerinden kurtaramazlar.”

“Eğitim ve öğretimde uygulanacak yol, bilgiyi insan için fazla bir süs, bir zorbalık vasıtası, yahut medenî bir zevkten ziyade maddî hayatta muvaffak olmayı temin eden pratik ve kullanılması mümkün bir cihaz hâline getirmektir.”

“Kız ve erkek çocuklarımızın aynı şekilde öğrenim görebilmesi önemlidir. Ülkenin evlatları, ekonomik hayatta faal, etkili ve başarılı olacak şekilde donatılmalıdır. Millî ahlâkımızla, medenî esaslarla ve hür fikirlerle yetiştirilmelidir. Baskı ve korkudan doğan sözde ahlâk; bir erdem olmadığı gibi, güvenilmezdir.”

“Ey kahraman Türk kadını, sen yerde sürünmeye değil, omuzlar üzerinde göklere yükselmeye layıksın.”

“Gençliği yetiştiriniz. Onlara ilim ve irfanın müsbet fikirlerini veriniz. Geleceğin aydınlığına onlarla kavuşacaksınız. Hür fikirler uygulamaya geçtiği vakit, Türk milleti yükselecektir.”

“Hiçbir zaman hatırınızdan çıkmasın ki, Cumhuriyet sizden fikri hür, vicdanı hür, irfanı hür nesiller ister.”

“İnkılabın temellerini her gün derinleştirmek, desteklemek lazımdır. Birbirimizi aldatmayalım, medenî dünya çok ileridedir. Buna yetişmek, o medeniyet dairesine dâhil olmak mecburiyetindeyiz.”

“İnsanların hayatına, faaliyetine hâkim olan kuvvet, yaratıcılık ve icat kabiliyetidir. İcadı ve yaratıcılığı yapabilen insanların ise mutlaka kültürlü olmalarının şart olduğu tebarüz etmiştir.”

“İnsanlığın bütününün refahı, açlık ve baskının yerine geçmelidir. Dünya vatandaşları, kıskançlık, açgözlülük ve kinden uzaklaşacak şekilde eğitilmelidir.”

“Kadınlarımız ilim ve fen sahibi olacaklar ve erkeklerin geçtikleri bütün öğretim basamaklarından geçeceklerdir. Kadınlar toplum hayatında erkeklerle birlikte yürüyerek birbirinin yardımcısı ve destekçisi olacaklardır. (1923)”

“Kızlarımızın vatan ve milletin yüksek menfaatlerini savunup koruyabilecek kabiliyette yetiştirilmesi millî eğitimde esas tutulmalıdır. Ve kız çocuklarımıza entelektüel yetkinlik kazandırılması elzemdir. Türk kadınının esasen dehaya sahip olduğuna şüphe yoktur. Türk kadınları memleketin kaderini millet namına idare eden siyasî zümreye dâhil olmak arzusunu belirtmiştir. Dolayısıyla kadınlarımızı hiçbir vatandaşlık vazifesinden uzak tutamayız. Çünkü hakların tümü vazifelerden doğar.”

“Kültür işlerimiz üzerine, milletçe gönüllerimizin titrediğini bilirsiniz. Bu işlerin başında da Türk tarihini, doğru temelleri üstüne kurmak, öz Türk diline değeri olan genişliği vermek için candan çalışmakta olduğumuzu söylemeliyim. Bu çalışmaların göz kamaştırıcı verimlere erişeceğine şimdiden inanabiliriz.”

“Kültür sınavımızı, yeni ve modern esaslara göre, teşkilatlandırmaya durmadan devam ediyoruz. Türk Tarih ve Dil çalışmaları büyük inanla beklenilen ışıklı verimlerini şimdiden göstermektedir.”

“Medeni olmayan insanlar, medeni olanların ayakları altında kalmaya mahkumdurlar.”